ENERJİ

İnsanlar enerjilerinin en büyük kısmını var olmayı sürdürebilmek için harcıyorlar. Karaciğer, kalp, böbrekler, beyin ve diğer organların çalışması günlük enerji harcamalarının yarısından fazlasını oluşturuyor. Yani koltuğa uzanıp tavana bakmak bile aslında pahalı bir operasyonun tıkır tıkır işlemeye devam etmesi demek.

Canlı kalmak için harcanan devasa enerji yani bazal metabolizma dışında ise organizmayı tetikte tutan, kalp atışını hızlandıran, kasları geren, glikoz rezervlerini ve oksijen harcayan her şeyin kaynak tükettiği söylenebilir. Koşuya çıkmak, zor bir matematik problemini çözmeye çalışmak ya da biriyle tanışmak enerji harcanması gereken şeylerden bazıları. Hareket etmek kasların çalışması ve bunun için glikoz kullanılması demek. Odaklanmak ya da düşünmek beyin binlerce uyaranı susturup tek bir noktaya odaklanmak için enerji harcaması anlamına geliyor. Yeni biriyle tanışmak ise o kişiyle ilgili sayısız tahmin simülasyonunun yapılması demek.

Kronik stres de beynin acil durumlar için ayırdığı rezervleri kullanmasına yol açtığı için kaynakları tüketen şeylerden biri. Ortada hayati bir tehdit yaratan vahşi bir hayvan değil, patronlarının can sıkıcı davranışları ya da sevgililerinin tripleri olsa bile, insanlar bir aslanla karşı karşıyaymış gibi savaş ya da kaç moduna geçiyor, karaciğerleri glikoz salgılıyor ve kalp atışları hızlanıyor. Bu vücudun başka şeyler için kullanabileceği enerjiyi o anki tehdite karşı tetikte olmaya ayırması demek.

Oksijen ve glikoz rezervlerini yenileyen ya da güven hissi uyandıran ve biyolojik ritmi yavaşlatan şeyler ise kaynakları arttırıyor ya da restore ediyor. Yemek yemek, uyumak, bize iyi gelen insan ya da hayvanlarla bunlardan bazıları. Yemek yemek sisteme protein, yağ, karbonhidrat, vitamin ve mineraller gibi makro ve mikro besinlerin girmesi anlamına geliyor. Uyku beynin gün boyu biriktirdiği metabolik atıklarının temizlenmesini sağlıyor. Hoşlandığımız insanlarla vakit geçirmek bizi yatıştırıyor, tehdit sistemimiz kapanıyor, belirsizlik azaldığı için tahmin etmemiz gereken şeyler azalıyor, enerji harcama hızımız düşüyor ve bu da metabolik tasarruf demek. Spor yapmak kaynak tüketse de hormetik stres yaratarak metabolizma enerjiyi ilerde daha verimli kullanabilir hale geldiği için orta ve uzun vade için bir yatırım gibi.

Beyin, organizmayı hayatta tutmak üzere öngörülerini yapmayı asla bırakmıyor. Bağışıklık sistemi, sindirim sistemi ve libido yapım ve onarım odaklı, organizmanın geleceğine yatırım yaptığı pahalı süreçler. Beyin aslandan kaçmak veya patronunuzla tartışmak gibi kaynak gerektiren daha acil bir durumla karşılaştığında bu süreçleri ikinci plana atıyor. Acil ihtiyaçları önceliklendiriyor ve gerekirse orta ve uzun vadeli hedeflerinin rezervlerinden kesintiye gidiyor. Yani stresli dönemlerde mide ağrısı çekmemizin ya da cinsel isteksizlik yaşamamızın sebebi biraz da ekonomik.





Kaynakça

Attwell, D., & Laughlin, S. B. (2001). An energy budget for signaling in the grey matter of the brain. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 21(10), 1133-1145. https://doi.org/10.1097/00004647-200110000-00001

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

Coan, J. A., & Sbarra, D. A. (2015). Social baseline theory: The social regulation of risk and effort. Current Opinion in Psychology, 1, 87-91. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2014.12.021

Raichle, M. E., & Gusnard, D. A. (2002). Appraising the brain's energy budget. Proceedings of the National Academy of Sciences, 99(16), 10237-10239. https://doi.org/10.1073/pnas.172399499

Sapolsky, R. M. (2004). Why zebras don't get ulcers: The acclaimed guide to stress, stress-related diseases, and coping(3rd ed.). Henry Holt and Company.

Sterling, P. (2012). Allostasis: A model of predictive regulation. Physiology & Behavior, 106(1), 5-15. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2011.06.004

Xie, L., Kang, H., Xu, Q., Chen, M. J., Liao, Y., Thiyagarajan, M., ... & Nedergaard, M. (2013). Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. Science, 342(6156), 373-377. https://doi.org/10.1126/science.1241224





Enerjiyi tam olarak ne için harcıyoruz?

A. BAZAL GİDERLER (Görünmez Sabit Harcamalar)
Hücresel İyon Pompaları: Hücre içi elektriksel voltajın korunması, hücrenin ölmemesinin maliyeti. (~%25-30)
Protein Sentezi: Sürekli bozulan enzim ve yapısal proteinlerin (turnover) yeniden inşası için harcanan enerji. (~%20)
Organ Fonksiyonları: Karaciğer (%27) detoks; beyin (%20) iletişim; kalp ve böbrekler (%17) filtrasyon ve pompalama.

B. DİNAMİK GİDERLER (Aksiyon ve Tepki Giderleri)
Termoregülasyon (Isı Dengesi): Vücut ısısını 37°C’de sabit tutmak için harcanan enerji. Dış ortam soğudukça bu maliyet katlanarak artar.
Mekanik İş (Hareket): Kas kontraksiyonu; postür koruma ve göz kırpma gibi mikro hareketler; spor.
Bağışıklık & Hormezis: Patojenlerle savaş (enflamasyon) ve kontrollü stres sonrası sistemin direncini artıran adaptasyon süreçleri.

C. NÖRO-PSİKOLOJİK (Yönetim ve Tahmin Maliyeti)
Tahmin Hatalarının Düzeltilmesi: Dünya beklentilerle örtüşmediğinde (sürpriz/stres) beynin bu boşluğu kapatmak için harcadığı işlemci gücü.
Durdurma/Frenleme: Bir dürtüyü bastırmak veya kaotik bir ortamda tek bir noktaya odaklanmak için harcanan enerji.

Referanslar

Attwell, D., & Laughlin, S. B. (2001). An energy budget for signaling in the grey matter of the brain. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 21(10), 1133-1145. https://doi.org/10.1097/00004647-200110000-00001

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

Friston, K. (2010). The free-energy principle: a rough guide to the brain? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127-138. https://doi.org/10.1038/nrn2787

Gallagher, D., Belmonte, D., Deurenberg, P., Wang, Z., Krasnow, N., Pi-Sunyer, F. X., & Heymsfield, S. B. (1998). Organ-tissue mass measurement allows modeling of resting energy expenditure and dual-energy X-ray absorptiometry whole-body soft tissue organs. American Journal of Clinical Nutrition, 68(2), 305-314. https://doi.org/10.1093/ajcn/68.2.305

Mattson, M. P. (2008). Hormesis defined. Ageing Research Reviews, 7(1), 1-7. https://doi.org/10.1016/j.arr.2007.08.007

Raichle, M. E., & Gusnard, D. A. (2002). Appraising the brain's energy budget. Proceedings of the National Academy of Sciences, 99(16), 10237-10239. https://doi.org/10.1073/pnas.172399499

Rolfe, D. F., & Brown, G. C. (1997). Cellular energy utilization and molecular origin of standard metabolic rate in mammals. Physiological Reviews, 77(3), 731-758. https://doi.org/10.1152/physrev.1997.77.3.731

Sterling, P. (2012). Allostasis: A model of predictive regulation. Physiology & Behavior, 106(1), 5-15. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2011.06.004