ENERJİ

İnsanlar enerjilerinin en büyük kısmını var olmayı sürdürebilmek için harcıyorlar. Karaciğer, kalp, böbrekler, beyin ve diğer organların çalışması günlük enerji harcamalarının yarısından fazlasını oluşturuyor. Yani koltuğa uzanıp tavana bakmak bile aslında pahalı bir operasyonun tıkır tıkır işlemeye devam etmesi demek.

Canlı kalmak için harcanan devasa enerji yani bazal metabolizma dışında ise kalp atışını hızlandıran, kasları geren, organizmayı tetikte tutan, glikoz ve oksijen rezervlerini harcayan her şeyin kaynak tükettiği söylenebilir. Koşuya çıkmak, zor bir matematik problemini çözmeye çalışmak ya da biriyle tanışmak enerji harcanması gereken şeylerden bazıları. Hareket etmek kasların çalışması, odaklanmak ya da düşünmek nöronların kullanılması demek ve bunlar için enerji gerekiyor.

Kronik stres de beynin acil durumlar için ayırdığı rezervleri kullanmasına yol açtığı için kaynakları tüketen şeylerden biri. Ortada hayati bir tehdit yaratan vahşi bir hayvan değil, patronlarının can sıkıcı davranışları ya da sevgililerinin tripleri olsa bile, insanlar bir aslanla karşı karşıyaymış gibi savaş ya da kaç moduna geçiyor, karaciğerleri glikoz salgılıyor ve kalp atışları hızlanıyor.

Oksijen ve glikoz rezervlerini yenileyen ya da güven hissi uyandıran ve biyolojik ritmi yavaşlatan şeyler ise kaynakları arttırıyor ya da restore ediyor. Yemek yemek, uyumak, bize iyi gelen insan ya da hayvanlarla bunlardan bazıları. Yemek yemek sisteme protein, yağ, karbonhidrat, vitamin ve mineraller gibi makro ve mikro besinlerin girmesi anlamına geliyor. Uyku beynin gün boyu biriktirdiği metabolik atıklarının temizlenmesini sağlıyor. Hoşlandığımız insanlarla vakit geçirmek bizi yatıştırıyor, tehdit sistemimiz kapanıyor, enerji harcama hızımız düşüyor ve bu da metabolik tasarruf demek. Spor yapmak kaynak tüketse de metabolizma enerjiyi ilerde daha verimli kullanabilir hale geldiği için orta ve uzun vade için bir yatırım gibi.

Beyin, organizmayı hayatta tutmak üzere öngörülerini yapmayı asla bırakmıyor. Bağışıklık sistemi, sindirim sistemi ve libido yapım ve onarım odaklı, organizmanın geleceğine yatırım yaptığı pahalı süreçler. Beyin aslandan kaçmak veya patronunuzla tartışmak gibi kaynak gerektiren daha acil bir durumla karşılaştığında bu süreçleri ikinci plana atıyor. Acil ihtiyaçları önceliklendiriyor ve gerekirse orta ve uzun vadeli hedeflerinin rezervlerinden kesintiye gidiyor. Yani stresli dönemlerde mide ağrısı çekmemizin ya da cinsel isteksizlik yaşamamızın sebebi biraz da ekonomik.




Kaynakça

Attwell, D., & Laughlin, S. B. (2001). An energy budget for signaling in the grey matter of the brain. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 21(10), 1133-1145. https://doi.org/10.1097/00004647-200110000-00001
Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.
Coan, J. A., & Sbarra, D. A. (2015). Social baseline theory: The social regulation of risk and effort. Current Opinion in Psychology, 1, 87-91. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2014.12.021
Raichle, M. E., & Gusnard, D. A. (2002). Appraising the brain's energy budget. Proceedings of the National Academy of Sciences, 99(16), 10237-10239. https://doi.org/10.1073/pnas.172399499
Sapolsky, R. M. (2004). Why zebras don't get ulcers: The acclaimed guide to stress, stress-related diseases, and coping(3rd ed.). Henry Holt and Company.
Sterling, P. (2012). Allostasis: A model of predictive regulation. Physiology & Behavior, 106(1), 5-15. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2011.06.004
Xie, L., Kang, H., Xu, Q., Chen, M. J., Liao, Y., Thiyagarajan, M., ... & Nedergaard, M. (2013). Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. Science, 342(6156), 373-377. https://doi.org/10.1126/science.1241224