BEYİN

"Beynimizin olmasının tek bir nedeni var: Uyumlu ve karmaşık hareketler üretebilmek." — Daniel Wolpert

İnsanların psikolojik yapılarını daha iyi anlayabilmek için üstünde durulması gereken bir diğer konu, bu denli karmaşık bir sinir sistemine ve bir beyne sahip olmalarının gerçek nedeni. İnsanlar şiir yazmalarını, aşık olmalarını, evcil hayvanlarını sevmelerini, pilates yapmalarını, hayatın anlamı hakkında düşünmelerini, yas tutmalarını, kuantum fiziği ile ilgilenmelerini, güzel bir fincan kahvenin tadını çıkarmalarını ya da gün batımını izlerken huşuya kapılmalarını mümkün hale getiren bir beyne sahip. Ama sinir sistemlerinin bu denli gelişmiş olmasının daha pragmatik başka bir sebebi var.

Canlılar enerjiye ulaşmak için iki farklı strateji kullanıyorlar. Bitkilerin stratejisi oldukları yerde durup güneşin ve suyun kendilerine gelmesini beklemek. Bunu yaparken çok az enerji harcıyorlar. Bu yüzden gelişmiş bir sinir sistemine ya da bir beyne ihtiyaçları yok. Hayvanlar ise enerjinin kendilerine gelmesini beklemektense, onun olduğu yere gidiyor, yani enerjiye ulaşmak için hareket ediyorlar.

Hareket etmek yüksek riskli ve yüksek ödüllü bir strateji. Çünkü kasları çalıştırmak yüklü miktarda enerji gerektiriyor. Hayvanlar kasları çalıştırmanın yüksek maliyetine katlanarak, karşılığında bitkilerin asla ulaşamayacağı büyük enerji paketlerine, yani meyvelere ya da avlara ulaşabiliyorlar. Ama eğer rastgele hareket ederlerse, harekete harcadıkları enerji yiyecekten aldıklarından daha fazla olabilir ve bu da sistemlerinin iflas etmesi demek olur. Yani hayatta kalmayı sürdürebilmeleri için hangi harekete yatırım yapacaklarını ve bu yatırımdan elde ettikleri enerjiyi nasıl harcayacaklarını dikkatli bir şekilde hesaplamak zorundalar.

Gelişmiş bir sinir sisteminin var olmasının arkasında yatan temel sebep de bu. Beyin, hareketlerin rastgeleliğini ortadan kaldırmak, maliyetini hesaplamak ve kaynakların kullanımını yönetmek için evrimleşmiş biyolojik bir makine. İnsan beyni kaotik bir dünyadan gelen verileri işliyor, geleceği simüle ediyor, organizmayı mantıklı bir hedefe yönlendiriyor ve ele geçirdiği kaynakların vücuttaki dağıtımını yönetiyor. Düşünmek, hissetmek veya hayal kurmak, bütün bunları hesaplamak için evrimleşmiş sinir sistemimizin daha iyi tahminler yapmak için geliştirdiği yüksek teknolojiler.

Yani canlılar entropiyi geçici olarak durdurmakla meşgul varlıklar. Bu yok olup gitme ve dağılma eğilimine dur diyebilmek için enerjiye ihtiyaçları var. Hayvanlar enerjiyi bitkiler gibi bir yerde durup güneşin üstlerinde ışıldamasını ve yağmurun ihtiyaç duydukları suyu getirmesini bekleyerek değil, hareket edip enerjiyle dolu, lezzetli meyveleri ya da başka canlıları yiyerek elde ediyorlar. Bu stratejinin verimli bir şekilde çalışabilmesi için de gelişmiş bir sinir sistemleri ve beyinleri var. Beyin harekete dayalı bu enerji bulma sisteminin sağlıklı bir şekilde çalışmaya devam etmesini sağlamakla sorumlu.





Kaynakça

Attwell, D., & Laughlin, S. B. (2001). An energy budget for signaling in the grey matter of the brain. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 21(10), 1133–1145. https://doi.org/10.1097/00004647-200110000-00001

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

Friston, K. (2010). The free-energy principle: A rough guide to the brain? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127–138. https://doi.org/10.1038/nrn2787

Llinás, R. R. (2001). I of the vortex: From neurons to self. MIT Press.

Seligman, M. E. P., Railton, P., Baumeister, R. F., & Sripada, C. (2013). Navigating into the future or driven by the past? Perspectives on Psychological Science, 8(2), 119–141. https://doi.org/10.1177/1745691612474317

Sterling, P. (2012). Allostasis: A model of predictive regulation. Physiology & Behavior, 106(1), 5–15. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2011.06.004

Wolpert, D. M., Diedrichsen, J., & Flanagan, J. R. (2011). Principles of sensorimotor learning. Nature Reviews Neuroscience, 12(12), 739–751. https://doi.org/10.1038/nrn3112 (Bu, Wolpert'ın tezinin akademik karşılığıdır.)